Mobbing i przemoc w rodzinie

Ogólnopolskie Stowarzyszenie Antymobbing OSA

Warto wiedzieć – charakterystyka zjawiska mobbingu

Mobbing dotyczy głównie obszarów nękania psychicznego, dyskryminacji i prześladowania w miejscu pracy lub w domu (przemoc w domu).

Mobbing ma wiele postaci – może to być wyjątkowo zjadliwa krytyka, negowanie wartości wykonanej pracy, przerywanie wypowiedzi lub niedopuszczanie do głosu.

U podstaw mobbingu “leży” zawsze jakiś konflikt, którego przyczyn upatruje się nie w sprzeczności interesów, ale w danej osobie. Nie każdy konflikt jest mobbingiem.

Różnica miedzy konfliktem a mobbingiem jest taka, iż w konflikcie są dwie strony chętne do jego rozwiązania, a w mobbingu takiej sytuacji nie ma.

Konflikt trwa krótko, może być sytuacją jednorazową. Mobbing trwa systematycznie dłuższy czas (miesiące), dotyczy jednej osoby (ofiary). Celem mobbingu jest dokuczenia (złośliwe nękanie) lub usunięcie osoby z grupy osób.

Termin „mobbing” pochodzi od angielskiego czasownika “to mob” oznaczający: “szarpać”, “atakować”, “źle się obchodzić”, “oblegać”. Co do rzeczownika mob, oznacza on tłum, zgraję. W języku angielskim Mob pisane dużą literą oznacza mafię.

W ujęciu socjologicznym (psychologicznym) mobbing jest określany jako terror psychiczny, zaczepianie, izolowanie, obmawianie, nieprzyjazne wypowiedzi i zachowanie grupy osób albo osoby w stosunku do innej osoby lub grupy zmierzające do wyłączenia danej osoby z zespołu zawodowego lub koleżeńskiego.

======

Odmiany mobbingu:

  • Bullying: Bully, czyli “obchodzenie się brutalnie”, “dręczenie”, a nawet atakowanie słabszych;
  • Harassment: molestowanie polega na powtarzalnych i uporczywych atakach jednej osoby wobec drugiej, wywołującej w niej niepokój, frustracje;
  • Whistleblowers: człowiekiem tym (whistleblowerem) jest ten, który bije na alarm lub zdradza spisek, przez co staje się ofiarą represji;
  • Ijime: molestowanie moralne w Japonii jest zjawiskiem bardzo dawnym; jak inne terminy, ijimme oznacza “molestować” i stosuje się go po to, aby opisać docinki i upokorzenia doznawane przez dzieci w szkole, lecz także, aby opisać presję grupy w przedsiębiorstwach japońskich mających na celu uformowanie młodych rekrutów czy uspokojenie osób wprowadzających zamęt;
  • molestowanie moralne: wszelkie niewłaściwe postępowanie (gest, słowo, zachowanie, postawę…), które przez swą powtarzalność czy systematyczność narusza godność lub integralność psychiczną bądź fizyczną osoby.

======

Cechy mobbera

Mobber najczęściej jest osobą wykształconą, dość młodą na stosunkowo wysokim jak na swój wiek stanowisku. Posiada nieadekwatne, bardzo wysokie mniemanie o sobie. Jest przekonany o własnej bardzo wysokiej wartości, wyolbrzymia swoje zdolności, możliwości, umiejętności oraz wiedzę (tzw. pycha i powiązany z pychą – kult własnej osoby, którego żąda od innych). Na uwagi reaguje wściekłością albo złością. Oczekuje, że wszystkie jego decyzje i działania uzyskają bezwzględną aprobatę. Posiada nasilone cechy egocentryzmu i autorytarności, nie toleruje sprzeciwu, który traktuje jako uderzenie we własne poczucie wartości i godności, a nie odmienne zdanie innej osoby w spornej kwestii. Pracownik, który sprzeciwia się jego zdaniu staje się jego wrogiem. Sam nie ma zaufania do nikogo. Dąży do zniszczenia zaufania między swoimi podwładnymi, wywołuje przekonanie, że posiada od niektórych pracowników szczególne informacje, co powoduje narastanie atmosfery wzajemnej nieufności, szczególnej ostrożności, zazdrości, zawiści i destrukcji.

======

Typologie mobberów

G. Namie i R. Namie – amerykańscy psychologowie, wyróżnili trzy typy prześladowców w firmie (Sidor – Rządkowska, 2003):

  1. oprawca chroniczny, któremu szykanowanie innych daje satysfakcję. Najczęściej wynika to z zaburzeń osobowości;
  2. oprawca przypadkowy, który działa w sposób nieświadomy i można powiedzieć, że – niechcący;
  3. oprawca oportunista, który nie cofnie się przed niczym, żeby osiągnąć swój cel. Jeżeli dąży do awansu, a sytuacja w firmie i okoliczności, w jakich znajduje się jego potencjalna ofiara mu sprzyjają, zaatakuje.

——

Inna typologia mobberów zaproponowana przez G. Namie i R. Namie obejmuje cztery obrazowe rodzaje prześladowców, nazwane dość żartobliwie, mimo że dotykają poważnych kwestii (Sidor – Rządkowska, 2003):

1. dwugłowy wąż (doktor Jekyll i mister Hyde). Jest to człowiek z pozoru życzliwy zainteresowanym, dlatego ludzie mu ufają. Oczekuje od innych informacji pogrążających upatrzoną ofiarę. Uniemożliwia jej wykonywanie obowiązków poprzez zatajanie i fałszowanie danych. Przypisuje sobie sukcesy swojej ofiary, jednocześnie oficjalnie ze współczuciem odnosząc się do jego porażek. Jest to osoba obłudna i dwulicowa;

2. wieczny kłamca, który innych i ich działania ocenia negatywnie, natomiast swoje uważa za perfekcyjnie wykonane. Taki człowiek ostentacyjnie lekceważy wypowiedzi innych, przybiera obraźliwe miny i gesty, w sposób napastliwy rozmawia z pogardzanymi przez siebie ludźmi;

3. dyktator – demonstruje swoją władzę przez kontrolowaniem działań pracowników, ich korespondencję i dokumenty, ignorowanie przyjętych norm i reguł, próby odizolowania pracownika od reszty grupy,

4. krzykliwa Mimi – to osoba hałaśliwa, wybuchowa i impulsywna, przez co wprowadza atmosferę nerwowości i chaosu.

——

L. Glass (1997) wyróżnia cztery typy ludzi toksycznych nadając im nieco odmienne nazwy i charakterystyki:

1. bezwzględni tyrani, czyli osoby nieżyczliwe, nieobliczalne i aroganckie; tyrani dążą do tego, aby wszystko było podporządkowane ich woli; są uparci, nie empatyczni i gwałtowni; czerpią radość z poniżania innych;

2. napastliwi krytycy, którzy są małostkowi i żądają przesadnej perfekcji; bez skrępowania wytykają niedociągnięcia innych osób, są w tym cyniczni;

3. maniacy kontroli, którzy chcą panować nad wszystkim; są sztywni w swoich działaniach i łatwo wpadają w gniew, gdy sprawy wymykają im się spod kontroli;

4. chodząca doskonałość, czyli osoby samolubne; uważają się za nieomylne i wszystkowiedzące, a przez to lepsze od innych (typowa pycha); gdy coś idzie niezgodnie z ich sztywnym planem zaprzeczają temu kryjąc się za parawanem hipokryzji.

======

Cechy mobbingu

Na podstawie swoich badań Heinz Leymann, wyróżnił 45 aktywności mobbingowych. Według jego obserwacji mobbing można diagnozować w przypadku, gdy wobec ofiary stosowana jest, chociaż jedna z wymienionych niżej sytuacji.

——

Oddziaływania zaburzające możliwości komunikowania się:

  • ograniczanie możliwości wypowiadania się;
  • stałe przerywanie wypowiedzi;
  • ograniczanie przez kolegów możliwości wypowiadania się;
  • reagowanie na uwagi krzykiem lub głośnym wymyślaniem i pomstowaniem;
  • ciągłe krytykowanie wykonywanej pracy;
  • ciągłe krytykowanie życia prywatnego;
  • napastowanie przez telefon;
  • ustne groźby i pogróżki;
  • groźby na piśmie;
  • ograniczanie kontaktu przez poniżające, upokarzające gesty i spojrzenia;
  • różnego rodzaju aluzje, bez jasnego wyrażania się wprost.

——

Oddziaływania zaburzające stosunki społeczne:

  • unikanie przez przełożonego rozmów z ofiarą;
  • nie dawanie możliwości odezwania się;
  • w pomieszczeniu, gdzie ofiara pracuje, przesadzenie na miejsce z dala od kolegów;
  • zabronienie kolegom rozmów z ofiarą;
  • traktowanie jak powietrze.

——

Działania mające na celu zaburzyć społeczny odbiór osoby:

  • mówienie źle za plecami danej osoby (fałszywe świadectwo);
  • rozsiewanie plotek (fałszywe świadectwo);
  • podejmowanie prób ośmieszenia;
  • sugerowanie choroby psychicznej;
  • kierowanie na badanie psychiatryczne;
  • wyśmiewanie niepełnosprawności czy kalectwa;
  • parodiowanie sposobu chodzenia, mówienia lub gestów w celu ośmieszenia osoby;
  • nacieranie na polityczne albo religijne przekonania;
  • żarty i prześmiewanie życia prywatnego;
  • wyśmiewanie narodowości;
  • zmuszanie do wykonywania prac naruszających godność osobistą;
  • fałszywe ocenianie zaangażowania w pracy;
  • kwestionowanie podejmowanych decyzji;
  • wołanie na ofiarę używając sprośnych przezwisk lub innych wyrażeń, mających ją poniżyć;
  • zaloty lub słowne propozycje seksualne.

——

Działania mające wpływ na jakość sytuacji życiowej i zawodowej:

  • nie dawanie ofierze żadnych zadań do wykonania;
  • odbieranie prac, zadanych wcześniej do wykonania;
  • zlecanie wykonania prac bezsensownych;
  • dawanie zadań poniżej jego umiejętności;
  • zarzucanie wciąż nowymi pracami do wykonania;
  • polecenia wykonywania obraźliwych dla ofiary zadań;
  • dawanie zadań przerastających możliwości i kompetencje ofiary w celu jej zdyskredytowania.

——

Działania mające szkodliwy wpływ na zdrowie ofiary:

  • zmuszanie do wykonywania prac szkodliwych dla zdrowia;
  • grożenie przemocą fizyczną;
  • stosowanie niewielkiej przemocy fizycznej;
  • znęcanie się fizyczne;
  • znęcanie się psychiczne;
  • przyczynianie się do ponoszenia kosztów, w celu zaszkodzenia poszkodowanemu;
  • wyrządzanie szkód psychicznych w miejscu zamieszkania, lub miejscu pracy ofiary;
  • działania o podłożu seksualnym.

======

Etapy przebiegu zjawiska

1. W początkowym etapie osoba, która zaczyna być szykanowana nie zdaje jeszcze sobie z tego sprawy. Próbuje działać racjonalnie, załagodzić lub rozwiązać sporadyczne konflikty, ale bezskutecznie. Podważa się jej wiedzę i umiejętności, rozsiewa plotki i pomówienia, stopniowo prowadząc do jej wyobcowania z grupy i obniżenia samooceny. Kolejne próby poprawienia sytuacji prowadzą do nasilenia przemocy i ciągłego już nękania psychicznego. Ciągłe stany napięcia nerwowego ofiary prowadzą ją do reakcji stresowych, zakłóceń koncentracji, stanów zwątpienia, zakłóceń snu, złego samopoczucia i strachu przed pójściem do pracy.

2. Etap drugi to utrwalenie powstałych zachowań i negatywnej opinii o ofierze, jako osobie np. nadwrażliwej, konfliktowej czy przemądrzałej. Zaczynają się niesprawiedliwe upomnienia, straszenie, degradacja pozycji w grupie poprzez przydzielanie mało ważnych zadań. Ciągłe nieuzasadnione pretensje i oskarżenia, poczucie całkowitej bezsilności, mogą wywoływać zachowania agresywne ofiary, pogrążając ją jeszcze bardziej. Praca w ciągłym napięciu i stresie prowadzi do popełniania błędów, a te z kolei są powodem następnych przytyków i drwin. Skutki zdrowotne na tym etapie to różne dolegliwości psychosomatyczne, wymagające interwencji lekarskiej np. choroby wrzodowe żołądka i dwunastnicy, zawał mięśnia sercowego, udar mózgu czy astma oskrzelowa. Osoba mobbingowana coraz częściej przebywa na zwolnieniu chorobowym. Próba znalezienia innej pracy kończy się przeważnie niepowodzeniem.

3. W fazie trzeciej, bardzo zaawansowanych już działań psychicznego prześladowania, sytuacja ulega dramatycznemu zaostrzeniu. Osoba poszkodowana nie potrafi już sprostać obowiązkom zawodowym. Jej stan fizyczny i psychiczny pogarsza się tak bardzo, że wymaga pomocy medycznej i psychologicznej.

======

Ofiary mobbingu

Nie są to osoby wcześniej dotknięte jakąś patologią lub szczególnie słabe. Przeciwnie bardzo często zjawisko pojawia się, gdy ofiara reaguje na autorytaryzm szefa i odmawia podporządkowania się. Jest wśród nich wiele osób skrupulatnych, odznaczających się pracowitością, szczególnie zaangażowanych w pracy, przewyższających wykształceniem i kompetencjami zwierzchników. Mobbing może dotykać także osoby różnej płci, rasy, religii, itp., posiadające coś, czego inni nie mają np. młodość, urodę, bogactwo, komunikatywność itd. Celem działania sprawcy jest niszczenie opinii ofiary i szkodzenie aż do jej usunięcia z zajmowanego miejsca.

Stopniowo niszczy się więc jej reputację, zakłóca stosunki interpersonalne, wpływa negatywnie na jakość wykonywanej pracy. Osoba mobbingowana odczuwa silny stres.

======

Skutki zjawiska

Szkody indywidualne dotykają bezpośrednio ofiarę mobbingu. Podstawową konsekwencją tego zjawiska jest stres, który pojawia się w wyniku jej kontaktu ze stresogennym otoczeniem.

Następuje obniżona samoocena w obszarze przydatności zawodowej i społecznej. Brak poczucia bezpieczeństwa, poczucie bezradności i zwątpienie w pozytywne rozwiązanie problemu wpływa na poddanie się lub nie podejmowanie skutecznych sposobów wybrnięcia z psychologicznie trudnej sytuacji. Skutki indywidualne mobbingu to obniżona motywacja, zaburzenia emocjonalne oraz utrata zdolności do pracy. Następuje pogorszenie stanu zdrowia psychosomatycznego.

Skutki psychiczne to zakłócenia koncentracji i trudności w przyswajaniu nowych treści, stany zwątpienia, lęku, załamania nerwowe, depresje mogące prowadzić do prób samobójczych. Skutki somatyczne to bóle głowy, pleców i karku, zakłócenia pracy serca, snu, oddechu, choroby skóry, choroby wrzodowe żołądka, dwunastnicy, zawał mięśnia sercowego, udar mózgu, astma oskrzelowa.

Te skutki składają się na schorzenia opisywane przez psychiatrów jako potraumatyczne stany lękowe (PTSD – posttraumatic stress disorder) porównywane przez specjalistów do stanu, jaki opisywano u osób, które przeszły doświadczenie obozu koncentracyjnego i obecnie głównie z powodu wytwarzania się takich samych objawów u ofiar przemocy w pracy, osoby mobbingowane są zaliczane do grupy pacjentów, ofiar psychicznego terroru.

U ofiar mobbingu powstaje bariera psychologiczna powodująca nieumiejętność radzenia sobie w środowisku pracy, a tym samym niemożność podjęcia pracy. Przełamanie jej jest procesem długotrwałym i trudnym, ponieważ mechanizm działań mobbingowych powoduje, że osoba prześladowana przystosowuje się do roli ofiary i przestaje się bronić. Przeżyta przemoc, mimo leczenia i rehabilitacji, zawsze pozostawia jakieś ślady w psychice człowieka, a w niektórych przypadkach głębokie, trwałe urazy.

======

Co może zrobić osoba poddana mobbingowi

Generalnie osoba szykanowana, upokarzana i traktowana instrumentalnie znajduje się na przegranej pozycji. Ma jedynie dwa wyjścia. Obronić własną godność za cenę utraty pracy, albo pozostać w pracy za cenę utraty godności i zdrowia. Co możesz zrobić:

1. jeżeli masz poczucie, że naruszana jest twoja godność i integralność psychiczna z powodu wrogiej postawy jednej lub wielu osób należy reagować jak tylko można najszybciej, zanim zostanie się wciągniętym w sytuację, z której nie będzie innego wyjścia jak tylko odejść z pracy;

2. zapoznać się ze zjawiskiem mobbingu;

3. notować (nagrywać na urządzenia przenośne) wszelkie formy prowokacji i agresji, jak też sporządzać kserokopie wszystkiego, co mogłoby w takim czy innym momencie posłużyć do obrony;

4. zapewnić sobie świadków;

5. niezależnie od odczuć odgrywać obojętność, zachować uśmiech, odpowiadać z humorem, nie podejmować agresywnej gry, pozwolić wypowiedzieć się gnębicielowi, nie denerwować się, jednocześnie notując każdy fakt w celu przygotowania obrony – NIE ulegać prowokacjom;

6. zakres swoich obowiązków wykonywać bez zarzutu;

7. nie dać się sprowokować do uchybień w pracy;

8. zachować zdrowy rozsądek, starać się nie słyszeć podtekstów, wszelkie komunikaty odbierać dosłownie, a w razie potrzeby prosić o sprecyzowanie;

9. nauczyć się zachowywać spokój;

10. uzyskać wsparcie moralne osoby zaufanej; trafić na kogoś, kto potrafi słuchać, po prostu wygadać się;

11. szukać pomocy poprzez konsultację z psychiatrą lub psychoterapeutą po pierwszej fazie przemocy, gdy jest się zdezintegrowanym psychicznie, aby odzyskać dobrą formę psychiczną do dalszej obrony;

12. dochodzić swoich praw z wykorzystaniem uregulowań prawnych w różnych gałęziach prawa.

================================================

Wg strony www “Pokrzywdzeni”: www.pokrzywdzeni.gov.pl

Przemoc domowa (przestępstwo) – na wiele form:

  • fizyczna, polegająca na biciu, popychaniu, zmuszaniu do kontaktów seksualnych, głodzeniu itp.
  • psychiczna, polegająca na wyzywaniu, wszczynaniu awantur, szantażowaniu, wymuszaniu określonych zachowań, więzieniu w piwnicy, na strychu, w zamkniętym pokoju, itp.
  • materialna, polegająca na pozbawianiu dostępu do wspólnych kont (wspólnota majątkowa), zabieraniu kart płatniczych, wydzielaniu gotówki, ograniczaniu dostępu do zasobów finansowych, nie łożenie na utrzymanie dzieci.

——

Przemoc – elementy przestępstwa, które muszą występować łącznie:

Znęca się – pojęcie to oznacza zadawanie cierpień, które mają na celu udręczenie pokrzywdzonego. Ze swej istoty pojęcie to zawiera również element intensywności, częstotliwości i trwałości tych działań. Zazwyczaj znęcanie się polega na działaniu wielokrotnym.

Umyślność z zamiarem bezpośrednim – przestępstwo znęcanie się może być popełnione jedynie w formie bezpośredniego zamiaru udręczenia drugiej osoby i wywołania u niej cierpień fizycznych lub psychicznych. Sprawca więc nie tylko godzi się na taki skutek, ale do takiego skutku dąży swoim działaniem. Sprawca prawdopodobnie będzie bronił się twierdząc, że celem jego działań nie było znęcanie się nad osobą najbliższą, a jedynie troska o zachowanie rodziny, o właściwe wychowanie itp.

Działanie lub zaniechanie – znęcanie się może przybierać formy działania, jak bicie, poniżanie, ubliżanie, popychanie, szarpanie, wyzywanie, a także zaniechania, jak głodzenie czy nieudzielanie pomocy. W każdym z tych przypadków mamy do czynienia z zachowaniem, które może kwalifikować się do odpowiedzialności karnej za znęcanie się.

Trwałość – znęcanie się jest zazwyczaj przestępstwem trwałym, czyli polega na utrzymywaniu niezgodnego z prawem stanu rzeczy.

Przewaga sprawcy nad ofiarą – podkreśla się, że pojęcie znęcania się zawiera w sobie założenie, iż sprawca posiada przewagę nad swoją ofiarą, której ta nie może się przeciwstawić, albo może to zrobić jedynie w niewielkim stopniu.

Znęca się fizycznie lub psychicznie – znęcanie może polegać na zadawaniu fizycznych dolegliwości (bicie, popychanie, szarpanie, zadawanie bólu), jak i zadawaniu dolegliwości psychicznych (znieważanie, zmuszanie do określonych zachowań, grożenie, niszczenie mienia, zakłócanie snu).

Uporczywe nękanie (stalking) – o działaniu sprawcy możemy powiedzieć, że jest „uporczywe”, jeśli zarazem trwa przez dłuższy czas i jest nacechowane złośliwością, nieustępliwością, złą wolą, chęcią osiągnięcia zamierzonego celu, „postawienia na swoim”. Nękanie może przybierać jedną albo wiele form. Może mieć postać działania fizycznego (np. niszczenie mienia, ale też oddziaływania na osoby, np. naruszania nietykalności cielesnej), bądź oddziaływania na psychikę ofiary (np. groźby, działania ośmieszające itp.).

Pozbawienie wolności – przestępstwo to obejmuje wszystkie możliwe formy zachowania (zarówno działanie, jak i zaniechanie), które doprowadzają do SKUTKU w postaci utracenia przez innego człowieka wolności.

——

Do pozbawienia wolności (przestępstwo) może dojść w drodze:

użycia siły fizycznej – gdy sprawca lub sprawczyni zamyka ofiarę, krępuje jej ruchy, pozostawia ją pod dozorem osoby pilnującej albo np. psa, ale także, gdy zabiera jej przedmiot niezbędnego do przemieszczania się – np. wózek inwalidzki osobie, która bez niego nie potrafi się poruszać.

użycia przymusu psychicznego – np. gdy sprawca lub sprawczyni używa groźby, która powoduje, że ofiara będzie się bała opuścić dane pomieszczenie.

——

Groźba karalna – również to jest przestępstwo

Groźba zazwyczaj polega na:

  • słownej zapowiedzi dokonania jakiejś czynności;
  • sprawca wykonuje określone gesty;
  • sprawca wykazuje gotowość do pewnych działań;
  • sprawca przekazuje pewne informacje za pośrednictwem osób trzecich w zamiarze ich przekazania zainteresowanemu.

Groźba nie musi być spełniona natychmiast – może być spełniona nawet w odległej przyszłości.

Groźba wzbudza obawę spełnienia – czyli ofiara ma podstawy, aby obawiać się spełnienia groźby. Jest to obawa subiektywna, czyli mówimy o indywidualnym samopoczuciu jednostki.