Psychologia – Mechanizmy obronne

Motto: Poznawaj swoje wnętrze i pracuj nad sobą.

Mechanizmy obronne są to procesy działające poza świadomością jednostki (z których jednostka nie zdaje sobie sprawy), których sensem istnienia jest likwidacja konfliktów wewnętrznych (emocjonalnych), zmniejszanie lęku, rozładowywanie napięcia emocjonalnego; rozwiązywanie sytuacji, której uświadomienie jest dla jednostki nie do zniesienia (jednostka nie chce jej sobie uświadomić). Jest to działanie automatyczne, wcześniej wyuczone w sposób nie do końca uświadomiony lub całkowicie nieświadomy, polegające na zniekształcaniu, przemieszczaniu i otamowywaniu “zabronionych” tendencji wywołujących lęk.

Mechanizmy obronne są to określone “siły” działające w naszej osobowości, pobudzające nas w pewnych sytuacjach do specyficznych zachowań, które bronią nas przed wstydem, lękiem, poczuciem winy oraz przed obniżeniem dobrego mniemania o sobie we własnych oczach i w oczach innych ludzi.

Orientowanie się w grze tych sił jest dla człowieka równie ważne, jak znajomość własnych potrzeb psychicznych czy obrazu siebie.

Siły zwane mechanizmami obronnymi działają w sposób NIEŚWIADOMY. Nie zdajemy sobie z nich sprawy. Nadmiernie rozbudowane sprawiają, że nie potrafimy realnie ocenić siebie, poznać i wykorzystać własnych zasobów psychicznych. Nie potrafimy zachowywać się naturalnie i spontanicznie. Poddawanie się działaniu mechanizmów obronnych przez dłuższy czas prowadzi do niekorzystnych zmian własnej osobowości, do przyjęcia “obronnego”, mało twórczego stylu życia i do zachowań przesadnie sztywnych, a niekiedy kompulsywnych.

Specyfiką działania mechanizmów obronnych zdaje się być to, że działają one w sytuacjach życia człowieka wtedy, kiedy pojawiają się JEDNOCZEŚNIE jakieś dwie SPRZECZNE tendencje reagowania: np. tendencja do zachowań agresywnych, ekshibicjonistycznych, seksualnych i jednocześnie wstyd, lęk, poczucie winy.

Kiedy działają jednocześnie takie czy podobne sprzeczne naciski, człowiek uczy się zachowania, które zmniejsza czy eliminuje siłę jednego lub obu tych nacisków. Uczy się otamowywać czy przemieszczać reakcje agresywności, sublimować pragnienia seksualne, nie dopuszczać do poczucia winy przez zniekształcanie i maskowanie impulsów seksualnych i agresywności. Różne “techniki” czy sposoby radzenia sobie z działającymi jednocześnie, wzajemnie sprzecznymi tendencjami reagowania stanowią różne ODMIANY mechanizmów obronnych. Będzie to np. tłumienie, wypieranie, projekcja, racjonalizacja. Technik tych jest opisanych dzisiaj ponad czterdzieści.

Uczenie się reagowania zwanego mechanizmami obronnymi występuje od pierwszych tygodni życia dziecka. Występuje w sytuacjach, gdzie działają sprzeczne naciski lub tendencje. Sprzeczne naciski są najczęściej takie, że jedne z nich reprezentują jakąś silną tendencję potrzeby niezgodną z obowiązującymi w danej kulturze normami, zwyczajami lub taką, za przejawianie której spotykały dziecko przykrości i “kary”, np. ból, lęk, deprywacja, pozbawienie. Może to być np. agresywność w postaci bicia i szarpania matki, ekshibicjonizm w postaci obnażania organów seksualnych, dominowanie w postaci zabierania zabawek rodzeństwu, zachowania seksualne w postaci dziecięcych masturbacji.

Drugą silną tendencją jest najczęściej lęk przed dezaprobatą osób znaczących za przejawianie się określonej tendencji, “pamięć” przykrości, które dziecko czy człowiek dorosły przeżył we wcześniejszych doświadczeniach i dzięki temu pragnie tej tendencji unikać.

Przykładem jeszcze innych sprzecznych tendencji, które mogą się jednocześnie pojawiać i stymulować jednostkę do uczenia się zachowań obronnych, są właściwości obrazu siebie i pojawiające się naciski potrzeb lub naciski otoczenia zmuszające do reagowania niezgodnego z obrazem siebie. Przypuśćmy, że jednostka ma obraz siebie jako kogoś nieudanego i niesprawnego, a otoczenie zmusza ją do wykonywania trudnych, przekraczających jej możliwości zadań. Albo ma obraz siebie i ludzi jako dobrych, sprawiedliwych, a otoczenie zmusza ją do działań agresywnych i wrogich. Ma obraz siebie jako człowieka ascetycznego i “uduchowionego”, a tymczasem pojawiają się naciski potrzeb seksualnych i agresywności.

W sytuacjach takich jednostka używa mechanizmów obronnych do “obrony” siebie przed lękiem, dezaprobatą innych lub dezaprobatą we własnych oczach w wypadku działań niezgodnych z obrazem siebie. Stąd nazwa tych mechanizmów ,,obronne”.

Specyficzne zadania rozwojowe i przystosowawcze, jakie cechy OSOBOWOŚCI – MECHANIZMY OBRONNE spełniają, polegają na godzeniu SPRZECZNYCH IMPULSÓW, tendencji, nacisków, jakie działają z wewnątrz lub z zewnątrz na jednostkę.

W przejęzyczeniach, pisze Freud, ,,powściągnięcie istniejącego zamiaru powiedzenia czegoś jest nieodzownym warunkiem tego, by w ogóle doszło do przejęzyczenia” (…) “czynności pomyłkowe są jednak rezultatem kompromisów, mówią o tym, że każdy z tych dwóch zamiarów w połowie udało się zrealizować, w połowie zaś nie. Zagrożona intencja ani nie jest w całości zdławiona, ani też poza wyjątkowymi wypadkami – nie znajduje swego pełnego wyrazu” (Freud, 1957, s. 49-50).

Kiedy organizm dziecka rozwija się, wyłaniają się w procesach dojrzewania pewne gotowości do reagowania, na które działają naciski kulturowo – społeczne środowiska, w jakim dziecko się rozwija. Dziecko chce ssać, gryźć, ruszać się, krzyczeć, być z matką, wydalać kał, manipulować przedmiotami, dotykać, słyszeć, widzieć. Jedne z tych tendencji rodzice tolerują, z innych się cieszą, jeszcze innym przeszkadzają i karzą za ich ujawnianie.

Małe, rozwijające się dziecko znajduje się ciągle w sytuacjach, w których jest narażone na JEDNOCZESNE działanie dwóch lub więcej sprzecznych tendencji, tych z wewnątrz organizmu i tych z zewnątrz organizmu. Dziecko pragnęłoby ssać, ale matka odstawia je od piersi. Pragnęłoby wydalać kał, ale matka karze za takie reakcje wykonywane byle gdzie, w coraz innym czasie i pozwala na nie w określonym czasie i miejscu. Dziecko pragnęłoby gryźć i szarpać matkę, ale matka za gryzienie i szarpanie karze.

Jeżeli kary, jakie stosuje matka wobec dziecka za jego spontaniczne impulsy reagowania, są częste i silne, dziecko zaczyna odczuwać LĘK, kiedy takie impulsy się pojawiają. Kiedy jednak działa silny lęk, a jednocześnie działają nadal silne impulsy do wykonywania określonych reakcji, dziecko UCZY się kompromisowych sposobów reagowania. Kompromisowych, to jest takich, żeby rozładować działające z wewnątrz naciski, a jednocześnie nie doznawać lęku. Przypuśćmy, że dziecko odczuwa silne pragnienie ssania, ale matka odstawia je gwałtownie od piersi. Wyraża dezaprobatę mimiką, głosem, gestykulacją, odchodzi gwałtownie od dziecka. Zachowanie takie wzbudza w dziecku lęk i dziecko próbuje temu jakoś zaradzić, uczy się jakiejś techniki kompromisowego rozładowania pragnienia ssania i unikania przykrości niemożności ssania. Ma tutaj kilka dróg do wyboru.

Może zaprzestać reakcji ssania. Dziecko traci apetyt, nie rwie się do matki lub zaczyna chorować “na żołądek”. Mówimy, że dziecko OTAMOWAŁO czy wyparło pragnienie ssania. Dziecko może także zacząć ssać palec. W tym wypadku nauczyło się PRZENIESIENIA reakcji ssania. Może także nauczyć się jeszcze bardziej przekształcać swoje “nieaprobowane zachowanie” w sytuacji ssania. Ponieważ w sytuacji ssania jest bierne, może nauczyć się zmniejszać swój lęk przesadną aktywnością. Mówimy wtedy, że dziecko nauczyło się reakcji upozorowanej.

Podobnie jest z innymi gotowościami reagowania dziecka zarówno wyłaniającymi się w procesie dojrzewania, jak i wyuczonymi. Przypuśćmy, że dziecko nauczyło się reagować agresywnością w sytuacjach, gdzie napotyka jakiś opór w swojej działalności. Jeżeli rodzice karzą dziecko za reakcje agresywne, to dziecko uczy się kompromisowych sposobów reagowania takich, żeby mogły dojść do głosu reakcje agresywne i jednocześnie, żeby nie odczuwało lęku. Dziecko karane za agresywność wobec rodziców lub młodszego rodzeństwa może nauczyć się przeniesienia, to jest może nauczyć się kierować agresywność “do wewnątrz”, na siebie. Może te reakcje otamować, a kiedy jest starsze, nauczyć się przekształcać swoje zachowanie “na wprost przeciwne”, czyli starać się tłumić agresywne reakcje słowne, a nawet agresywne myśli. Może także stać się nadmiernie grzeczne, usłużne, łagodne. W tym wypadku stosuje dziecko mechanizm obronny – reakcję upozorowaną.

Większości technik kompromisowego rozwiązywania trudnych sytuacji uczy się dziecko w ciągu pierwszych lat życia. Uczy się ich wtedy, kiedy nie umie jeszcze mówić albo posługuje się mową bardzo słabo. Nie potrafi zwerbalizować tego, czego się uczy, nie potrafi z tego zdać sobie sprawy. W tym sensie mechanizmy obronne działają w sposób NIEŚWIADOMY. Mechanizmy obronne są nieświadomymi gotowościami do reagowania także w tym sensie, że pewnych ZACHOWAŃ, np. otamowania swoich reakcji, uczy się dziecko w sposób PODPROGOWY. Bodźcami są subtelne zmiany intonacji głosu, mimiki, gestów rodziców manipulujących dzieckiem w procesach wychowania.

Jest prawdopodobne, że mechanizmy obronne rozwijają się w procesach uczenia się i przystosowania z jakichś wrodzonych tendencji reagowania. Są to tendencje wrodzone w tym sensie, że występują u wyżej zorganizowanych zwierząt, np. u ptaków, ssaków, oraz w tym sensie, że uczenie się mechanizmów obronnych jest warunkowane niektórymi procesami fizjologicznymi organizmu człowieka. Tak np. uczenie się reakcji upozorowanych może być wspomagane antagonistycznym działaniem niektórych partii układu nerwowego.

Ullrich podaje liczne przykłady mechanizmu przeniesienia, który nazywa przemieszczaniem, występującego w świecie zwierząt.

Wiadomo, że każde zwierzę kierowane przez popęd samozachowawczy nie pozwala się zbliżyć do siebie innym osobnikom i w stosunku do każdego, kto się zbliża, ujawnia reakcje agresywne. Z chwilą, kiedy zwierzę znajdzie się pod wpływem działania popędu seksualnego, w nastroju godowym zbliża się do innego zwierzęcia. Wtedy zwierzę zbliżające się musi wykonać jakiś schemat zachowania uspokajającego i skierować agresje osobnika, do którego się zbliża, na inne tory. Na przykład kormoran udający się w zaloty do samicy niesie w dziobie rybę lub kawałek innego pożywienia. Agresywność samicy rozładuje się przez rzucenie się na pokarm i samica nie przepędza zalotnika.

Zdaniem Ullricha, w sytuacji konfliktowej, np. w konflikcie między tendencją do ucieczki a tendencją do zbliżania się, zwierzę może ujawniać schematy reagowania nie mające nic wspólnego z ucieczką i ze zbliżaniem się. Są to właśnie reakcje przemieszczone. Należą do nich np. czyszczenie sierści, piór, próby jedzenia, pasienia się, dziobania ziemi (koguty). Zdarza się też, że ptaki w takiej sytuacji konfliktowej, kiedy np. chęć walki z innym ptakiem i strach są jednakowo silne – zasypiają. Ullrich przypomina znane z obu ostatnich wielkich wojen wypadki analogicznego zachowania u ludzi. Na przykład – żołnierze czekający na rozkaz rozpoczęcia ataku nagle zasypiali.

Innym przykładem przemieszczenia występującym wtedy, kiedy sekwencja jakiejś instynktownej czynności zostaje zablokowana, zahamowana, jest np. u gryzoni pozorne obgryzanie czegoś lub reakcje symbolicznie grożące – ostrzenie zębów (Ullrich, 1973, s. 125-128, 257-259, 265-266).

Mechanizmy obronne występują w prostej postaci w świecie zwierzęcym. U zwierząt główną ich funkcją zdaje się być uniknięcie fizycznego zagrożenia, obrona przed tym, “co z zewnątrz”. U ludzi natomiast ich główną funkcją jest obrona przed tym, “co z wewnątrz”.

Zwierzę kiedy czuje się zagrożone, np. ptak, zając, nieruchomieje, nie wydaje żadnych głosów, przylega do ziemi. Możemy powiedzieć, że zwierzę TŁUMI SWOJE REAKCJE pod wpływem dostrzeganych fizycznych sygnałów zagrożenia.

Podobnie małe dziecko czy człowiek dorosły, kiedy boi się narazić rodzicom, nauczycielowi, zwierzchnikowi, nie mówi o pewnych rzeczach, nie ujawnia swoich pragnień, uruchamia mechanizm tłumienia.

Kot na widok groźnego dla niego psa jeży sierść, staje bokiem, groźnie parska i syczy. Im bardziej się kot boi, tym groźniejsze postawy przybiera. Jego zachowanie na zewnątrz jest wprost przeciwne do tego, co odczuwa “wewnątrz”. Podobnie jest u ludzi. Człowiek, który odczuwa wrogość w stosunku do kogoś, od kogo jest zależny, albo kto może być dla niego groźny, tłumi tę wrogość albo nie zdając sobie z tego sprawy wypiera ją i zachowuje się w sposób przesadnie serdeczny, usłużny, przyjmuje postawy serwilizmu. Jest to zachowanie obronne, określane jako reakcje upozorowane.

Znany jest także i inny mechanizm przystosowawczy zwierzęcia: przyjmowanie w upierzeniu i w kolorze sierści barwy otoczenia, w którym zwierzę przebywa. Przepiórki i kuropatwy żyjące w naszym klimacie są szare, jak szare są pola, w których przebywają. Ptaki w krajach podzwrotnikowych są kolorowe, ponieważ i otoczenie, w którym żyją, jest bardzo kolorowe.

Podobnie dziki, sarny, zające przybierają “ochronną” barwę otoczenia, w którym żyją, po to, aby być bezpieczniejszym i łatwiej ujść prześladowaniu.

Człowiek również uruchamia podobny mechanizm przystosowawczy. Jest to najpierw identyfikacja z zachowaniem się postaci dominującej w rodzinie i najbardziej dla dziecka “groźnej”. Dziecko przyjmuje sposoby reagowania osoby znaczącej, czuje się bezpieczniejsze. Potem, kiedy człowiek jest dorosły, może dla “własnego bezpieczeństwa” przyjąć również “barwę” otoczenia. Stosować się ściśle i przesadnie do wzorów działania otoczenia. Taki mechanizm obronny nazywamy konformizmem.

Przytoczone tu przykłady orientują, jaki jest sens funkcjonalny mechanizmów obronnych. Ułatwiają one przeżycie i rozwój zwierzęciu, dziecku i człowiekowi dorosłemu w takich sytuacjach, kiedy działają jednocześnie jakieś sprzeczne tendencje w organizmie lub sprzeczne naciski w środowisku.

Większość mechanizmów obronnych rozwija się w okresie od urodzenia dziecka do końca piątego roku życia. Między piątym rokiem a okresem dojrzewania nie pojawiają się nowe mechanizmy obronne, dopiero w okresie adolescencji występują znów, obok już wytworzonych, nowe obronne reakcje przystosowawcze.

Pierwsze mechanizmy obronne pojawiają się w pierwszym roku życia i tak, jak większość modyfikacji przystosowawczych, jeżeli są wzmacniane, utrwalają się i przechodzą. do następnych okresów rozwojowych, w których pojawiają się nowe mechanizmy.

Zdaniem Bluma i Halla, schemat ewolucji mechanizmów obronnych jest następujący: w pierwszym roku życia pojawia się: introjekcja, projekcja, fiksacja, regresja. W drugim roku życia i do końca trzeciego pojawiają się: reakcje upozorowane, unieważnianie poprzedniego działania.

Między trzecim a piątym rokiem życia pojawia się: sublimacja, wypieranie, izolacja, przemieszczenie, przeniesienie, selektywny brak uwagi, destrukcja i konformizm.

Po okresie adolescencji pojawiają się mechanizmy obronne nazywane przez Bluma: scetyzmem, intelektualizacją, twórczością. Są to ustalenia ogólne, ogólne “prawidłowości ewolucji” mechanizmów. W poszczególnych przypadkach rozwój może odbiegać od tego schematu.

W pracy tej przedstawiamy mechanizmy obronne jako grupy zachowań, które spełniają określone zadania rozwojowe i przystosowawcze jednostki w pewien specyficzny sposób. Działanie jednych polega na tamowaniu impulsów, reakcji, schematów reagowania, innych – na przemieszczaniu i zniekształcaniu, a jeszcze innych – na naśladowaniu i przyjmowaniu za swoje schematów reagowania jednostek znaczących w danym środowisku, obdarzonych władzą, prestiżem i budzących strach.

MECHANIZMY OBRONNE określamy jako GOTOWOŚCI do reagowania; wyuczone w sytuacjach, gdzie działają na jednostkę, JEDNOCZEŚNIE wzajemnie, SPRZECZNE naciski lub tendencje reagowania. Działanie mechanizmów obronnych polega na NIEŚWIADOMYM TAMOWANIU, PRZEMIESZCZANIU, ZNIEKSZTAŁCANIU schematów i tendencji reagowania oraz PRZYJMOWANIU ZA SWOJE zachowań osób znaczących w grupie społecznej, w której jednostka żyje po to, aby NIE DOZNAWAĆ LĘKU I UNIKAĆ NIEKORZYSTNYCH ZMIAN OBRAZU SIEBIE.

Według naszego mniemania wszystkie mechanizmy obronne dadzą się podzielić na CZTERY główne grupy w zależności od tego, jaką technikę czy strategię stosuje jednostka broniąc się przed doznawaniem lęku i możliwości niekorzystnej zmiany obrazu siebie, w sytuacjach, gdzie działają na nią jakieś wzajemnie sprzeczne naciski i tendencje z wewnątrz lub z zewnątrz.

Przykładem działania mechanizmów obronnych, w których stosuje się techniki TAMOWANIA, jest wypieranie, tłumienie, zwlekanie – odraczanie działania.

Przykładem działania mechanizmów obronnych, w których przeważa stosowanie technik PRZEMIESZCZANIA, jest: sublimacja, przeniesienie, kompensacja, reakcje upozorowane, unieważnianie własnego poprzedniego działania, ascetyzm, twórczość, fiksacja, regresja, inwersja, konwersja, substytucja.

Przykładem działania mechanizmów obronnych, w których jednostka stosuje strategię ZNIEKSZTAŁCANIA, jest: racjonalizacja, zaprzeczanie istnieniu czegoś, selektywny brak uwagi, dysocjacja, fantazjowanie, idealizacja, projekcja, symbolizacja, dewaluacja, intelektualizacja, odwracanie sensu (“obracanie kota ogonem”), zniekształcanie i maskowanie.

Przykładem działania mechanizmów obronnych, w których jednostka stosuje techniki PRZYJMOWANIA za swoje cudzych zachowań, jest: identyfikacja, inkorporacja, introjekcja, konformizm.

Istnieją też mechanizmy obronne złożone, w których jednostka stosuje kilka technik, np. tamowanie i przemieszczanie, tamowanie i zniekształcanie. Przykładem takich mechanizmów obronnych jest negatywizm, tak zwana reakcja Króla Dawida, rozgrzeszanie się, odwracanie uwagi i tracenie zainteresowania, nadmierna generalizacja, ujawnianie ignorancji i niemożności wykonania czegoś.

Literatura:
Stanisław Siek – “Struktura osobowości”